Zin en onzin over kwik

Met enige regelmaat zien we in de media artikelen over kwikvervuiling en de gevaren daarvan voor mens en milieu. Vaak in relatie tot de goudwinning in het binnenland. Het is goed dat mensen bekend zijn met de gevaren van kwik, maar soms leiden artikelen ook tot verwarring. Zeker als veel technische termen gebruikt worden, is het voor de leek lastig te interpreteren waar het nu precies om gaat. Wat is kwik eigenlijk? Waarom en wanneer is het gevaarlijk? En loop ik als gemiddelde inwoner van Suriname eigenlijk direct gevaar? Op deze en andere vragen wil dit artikel antwoord geven. We hopen hiermee wat helderheid te brengen in de materie kwik en de gevaren die daarmee samenhangen.

Wat is kwik?

Sommigen zullen zich kwik nog herinneren van scheikundelessen. Een vloeibaar zilverachtig metaal dat op de tafel zo grappig bolvormig eruit zag. De voorraadfles voelde zo oneigenlijk zwaar aan. Er zullen ook mensen zijn die als kind bij het kapot gaan van de thermometer geboeid raakte door het zilverachtige druppeltje dat zo mooi uiteenspatte in heel veel kleine druppeltjes. Inmiddels weten we dat het verstandiger is om niet te spelen met kwik. De damp van kwik is namelijk gevaarlijk voor onze gezondheid. Als kwik (bijvoorbeeld door inademen) in je lichaam terecht komt, raak je het langzaam kwijt. En teveel kwik in je lichaam kan leiden tot schade aan de gezondheid.

Hoe komen we in aanraking met kwik?

In ons land komt een belangrijk deel van het kwik in ons milieu terecht via de op kleine tot middelgrote schaal bedreven goudwinning. Bij deze vorm van goudwinning is het gebruik van kwik een belangrijk hulpmiddel. Het goud bindt zich aan het kwik. Vervolgens wordt uit dit mengsel, een goud-kwik amalgaam, door verhitting het kwik verwijderd. Dit wordt op de goudwinningsplekken zelf gedaan. Het op deze manier gewonnen goud wordt in de opkoophuizen in de stad verder gezuiverd, waarbij ook weer kwik kan vrijkomen. Het kwik dat gebruikt wordt is het zogenaamde metallische kwik. Dit is kwik in vloeibare vorm en zilverachtig van kleur.

Dit is echter niet de enige manier waarop kwik in het milieu terechtkomt. In het Amazonegebied is van nature een hoeveelheid kwik aanwezig in de bodem. Normaal gesproken levert dit geen gevaar op voor de mens. Maar door ontbossing voor de houtwinning, goudwinning of de aanleg van wegen, natuurlijke erosie, of door de aanleg van een stuwmeer kan het vrijkomen.

Ook is er bepaald afval dat kwik bevat, zoals industrieel afval, oude TL buizen, kwiklampen, kwikthermometers of afval van amalgaam vullingen van de tandarts. Het kwik uit al deze verschillende bronnen kan langzaam weglekken uit de bodem, of direct vrijkomen in het water van kreken en rivieren.

Er zijn dus allerlei manieren waarop kwik in ons milieu terecht komt. Of dat kwik ook de gezondheid van mensen beïnvloedt, hangt van veel zaken af. Bijvoorbeeld van de lokatie, hoe gemakkelijk het kwik vrij komt en hoe snel het kwik via een natuurlijk proces wordt omgezet in methylkwik en hoe de mens eraan wordt blootgesteld.

Naast het inademen van kwikdamp, kan kwik in ons lichaam terecht komen door consumptie van vis. Kleine visjes eten algen en dergelijke die het methylkwik kunnen bevatten. Vervolgens worden de kleine visjes opgegeten door grote en nog weer grotere.
Hoe gevaarlijk is kwik voor ons?

Kwik is gevaarlijk. Maar voor de gemiddelde inwoner van Suriname is een kwikvergiftiging niet waarschijnlijk. Ook niet als u regelmatig vis eet of in de buurt woont van een goudopkopingsbedrijfje. Er zijn echter groepen in de samenleving die veel directer gevaar lopen. Dit geldt bijvoorbeeld voor de goudwinnaars. Bij de winning en verwerking van goud in het binnenland lopen zij dagelijks het gevaar op blootstelling aan metallisch kwik. Dit gebeurt door inademen en handcontact. Deze beroepsmatige blootstelling kan soms in een keer heel groot zijn als de gouddelver of opzichter vlakbij de verbranding van het goudkwik mengsel staat en direct veel van de damp inademt. De ingeademde kwikdamp wordt heel goed en snel via de longen opgenomen in het lichaam. Dit geeft dan vrij snel klachten die doen denken aan een soort griep: zere keel, hoofdpijn, hoesten, koorts, moeilijk ademhalen.Deze directe symptomen zijn na enige dagen verdwenen. Het kwik is echter nog wel in het lichaam aanwezig.

Waarschijnlijker is echter dat een kleinere hoeveelheid wordt ingeademd, over een langere periode. Deze vorm van blootstelling gebeurt als de gouddelver zelf het kwikgoud mengsel verwerkt of door blootstelling aan damp van de gouddelver die in de buurt bezig is met verbranding. Ook het zuiveren in de lokale winkel in het gouddelverskamp, opkoophuisjes, juweliers dragen ertoe bij. Deze langdurige blootstelling aan kwik geeft geleidelijk aan gezondheidsklachten. De eerste klachten zijn meestal slecht kunnen slapen en een verminderde eetlust. Aangezien deze klachten van allerlei oorzaken het gevolg kunnen zijn, wordt de link met kwik in dit stadium niet altijd gelegd. Bij langdurige hoge blootstelling kunnen specifiekere en ernstigere klachten ontstaan, zoals abnormale speekselproductie, tandvleesontsteking en ongewenste trillingen in het gezicht of van de handen en bewegingen van de ledematen. Bij langdurige zeer hoge blootstelling kunnen er zelfs geestelijke afwijkingen ontstaan, zoals verlegenheid afgewisseld met periodes van onredelijke woede-uitbarstingen.

Lang niet alle mensen die beroepsmatig regelmatig worden blootgesteld aan kwik krijgen al deze symptomen. Ook verschilt het per persoon welke op de voorgrond komen. Andersom kan het voorkomen dat de overige bewoners van de kampjes in de winningsplaatsen ook blootgesteld worden zonder dat ze direct met kwik werken. Doordat ze in deze verontreinigde omgeving wonen lopen ze toch risico.

De gouddelvers bedenken vaak allerlei manieren om hun blootstelling te verminderen: afdekken met bladeren bij de verdamping, uit de wind staan, mondmaskers of een zakdoek voor de mond. Deze zijn niet effectief om de blootstelling te voorkomen. Het enige effectieve middel om blootstelling van de mensen in de kampjes en ook het milieu terug te brengen, is als de goudverwerkers gebruik zouden maken van een retort. Dit is een eenvoudig apparaat waarin alle verdampte kwik wordt opgevangen en via een afvoerbuis in water wordt geleid waardoor het kwik weer neerslaat. Vele vormen zijn hiervan ontwikkeld. Bij de opkoophuizen in de stad gebruikt men een grotere uitvoering van dit systeem.

Dit systeem moet echter wel op de juiste manier worden gebruikt. Daarom heeft een werkgroep van de overheid waarin het Ministerie van Volksgezondheid deelneemt, een inspectie van alle goudopkoophuizen in Paramaribo uitgevoerd.

Op het Ministerie van Volksgezondheid bestaat er een ‘Toxicologisch Focal Point’. Hier wordt beleid geformuleerd ten aanzien van kwik. Dit beleid moet onder meer aangeven hoe wij om moeten gaan met de gevaren die deze stof voor de algemene gezondheid kan opleveren. Ook onderhoudt het "Toxicologisch Focal Point" de belangrijke internationale contacten op dit vakgebied, zodat Suriname op de hoogte is van recente ontwikkelingen op dit vakgebied.

In ons land is de midden- en kleinschalige goudwinning de belangrijkste manier waarop
kwik in het milieu terecht komt.

Een retort: hiermee kan voorkomen worden dat kwik voor de goudverwerking in ons milieu terecht komt.

Dr. J. de Kom,
Humaan Toxicoloog
Toxicologisch Focal Point
Ministerie van Volksgezondheid